'Liminal' kelimesi, Latince 'limen' kök kelimesinden gelir ve 'eşik' anlamına gelir. Mimarlıkta eşik, bir binanın içinde bir alanın nerede bittiğini ve diğerinin nerede başladığını belirleyen bir unsuru ifade eden tanıdık bir kavramdır.

Mimari eşikler genellikle kapı pervazları, basamaklar veya zemindeki şeritler gibi fiziksel detaylar olarak algılanır. Ancak bunlar aynı zamanda aydınlatmadaki, tavan yüksekliğindeki veya kullanılan malzemelerdeki değişikliklerle ortaya çıkan ve kullanıcılara yeni bir mekana girdiklerini sessizce işaret eden daha incelikli unsurlar da olabilir. Bu geçişler, insanların bir binayı nasıl algıladığını ve deneyimlediğini etkiler. Örneğin, iki odayı birbirine bağlayan bir koridor, odaların kendilerinden farklı bir his uyandırır. Benzer şekilde, tuvalete ulaşmak için kullandığınız arka yol, hem az önce ayrıldığınız hareketli yemek alanından hem de girmek üzere olduğunuz özel alandan farklı, kendine özgü bir mekânsal karaktere sahiptir.

Ancak, eşiksellik fikri fiziksel geçişlerin çok ötesine uzanır. İki tanımlanmış durum arasında var olan her şeyi, hiçbir tarafa tam olarak ait olmayan bir geçiş noktasını tanımlar. Eşiksellik fiziksel veya metaforik olabilir; sınırların bulanıklaştığı ve kesinliğin kaybolduğu yerleri, anları veya deneyimleri temsil eder. Basitçe söylemek gerekirse, eşiksel olmak 'arada olmak' anlamına gelir. Mutlak bir şeyi somutlaştırmak yerine gri bir alanda var olmak gibidir. Bir örnek, kesin bir evet veya hayır yerine 'belki'dir.

Geçişsel deneyimler hayatın her alanında bulunabilir ve birçok farklı biçimde ortaya çıkabilir. Bazıları kolayca gözden kaçarken, diğerlerini görmezden gelmek imkansız gibi gelir.

Fiziksel mekanlarda, geçiş hali genellikle koridorlar, tüneller veya tren platformları gibi insanların durmaksızın geçip gittiği, hareket için tasarlanmış yerlerde ortaya çıkar. Ancak geçiş hali, tanıdık yerlerle alışılmış bağlamlarının dışında karşılaşıldığında da hissedilebilir. Okulunuzdaki açık akşam etkinliğinde boş bir sınıfa girmek, öğrencilerin alışılmış sohbetleri olmadan garip gelebilir. Sergiler arasında kalan bir sanat galerisi, boşluk ve kullanım arasında sıkışmış bir şekilde sessizce durur. Gece geç saatlerde bir ofis binasında en son kalan kişi olmak, konuşmaların uğultusu ve klavyelerin tıkırtısı olmadan sessizce gergin hissettirebilir. Noel Günü şehir sokakları, zaman durmuş gibi ürkütücü derecede sessiz olabilir.

Masada bırakılmış bir fincan çay gibi günlük bir nesne bile, keyif alınmak ile unutulmak arasında bir yerde bulunur.

Geçiş dönemi, kişinin henüz tam anlamıyla çocuk olmadığı ve yetişkinliğe de henüz ulaşmadığı ergenlik gibi hayatın dönüştürücü dönemlerinde de ortaya çıkar. Hatta okulun son günündeki heyecan ve üzüntünün tatlı-acı karışımını bile kapsayabilir.

Bu tür deneyimler genellikle bir beklenti duygusu taşır; sanki hiçbir şey olmamış gibi ve her şey aynı anda olabilirmiş gibi. Eşik anları genellikle gizem, huzursuzluk ve geçmiş ile gelecek arasında askıda kalma hissiyle ilişkilendirilir.

Mimari tasarım süreci bile geçiş anlarıyla doludur. Beklentilerin şekillendiği ancak hiçbir şeyin kesinleşmediği ilk müşteri toplantısı, olasılık ve taahhüt arasındaki eşikte yer alır. Sadece kağıt üzerinde var olan tasarımlar, kavram ve inşaat arasında gidip gelir. Ve bitmiş bir bina bile, insanlar nihayet içinde yaşayıp hayata geçirene kadar geçiş halinde kalır.

Geçiş evresi kavramı, ilk olarak Fransız etnograf ve folklorist Arnold van Gennep (1873-1957) tarafından 1909 yılında yayımlanan Les Rites de Passage (Geçiş Ritüelleri) adlı kitabıyla antropolojiye kazandırılmıştır.

Kitabında, birçok kültürün doğum, evlilik ve ölüm gibi önemli yaşam değişikliklerini geçiş törenleri veya ritüelleriyle nasıl kutladığını anlattı. Bu ritüeller dünyanın dört bir yanında farklılık gösterse de, insanların yaşamın bir aşamasından diğerine geçmelerine yardımcı olma amacının evrensel olduğunu gözlemledi.

Ona göre tüm geçiş törenleri üç ana aşamadan oluşmaktadır:

Séparation (ön hazırlık veya eski durumdan ayrılma)
Marges veya marge (kelime anlamı: marj, geçiş dönemi veya sınır durumunu temsil eder)
Agrégation (geçiş sonrası durum veya yeni bir duruma dahil olma)
Van Gennep , ritüellerdeki orta aşamayı tanımlayarak bu kavramı ortaya koydu ve buna "marj" (kenar) adını verdi. Bu aşamada katılımcılar artık eski hallerinde değillerdi, ancak yeni hallerine de henüz kabul edilmemişlerdi. Van Gennep bu geçiş evresini, sosyal yaşamın daha istikrarlı dönemleri arasında var olduğu için geçici olarak değerlendirdi. Bunu belirsizlik, potansiyel ve dönüşümle işaretlenmiş bir zaman olarak nitelendirdi.

"Liminalite" terimi daha sonra, Zambiya'daki Ndembu halkı arasında ve daha geniş anlamda kültürler genelinde geçiş ritüellerini inceleyen İngiliz kültür antropoloğu Victor Turner (1920-1983) tarafından ortaya atılmış ve yaygınlaştırılmıştır. Turner, liminal aşamanın sosyal rolleri nasıl çözdüğünü ve " communitas" adını verdiği bir birlik duygusu yarattığını araştırmıştır .

Turner ayrıca, bireyleri bu aşamada "arada kalmış" olarak tanımlayarak, geçiş evresiyle yakından bağlantılı semboller, ritüel ve performans üzerine etkili teoriler geliştirmiştir. Afrika'daki geçiş ritüelleri üzerine yaptığı çalışmalar, özellikle de The Ritual Process: Structure and Anti-Structure (1969) adlı eseri, geçiş evresini sosyal ve kültürel değişimi anlamada kilit bir kavram olarak yerleştirmeye yardımcı olmuştur.

Antropolojinin ötesinde, eşiksellik fikri psikoloji, nörobilim ve fizyoloji gibi alanlarda da karşımıza çıkar. Bu disiplinlerde, genellikle bir uyarının algılanamaz olmaktan algılanabilir hale geçtiği eşik noktalarına atıfta bulunur. Bu, duyabileceğiniz en hafif ses, hissedebileceğiniz en hafif dokunuş veya algılayabileceğiniz en loş ışık olabilir.

Geçiş hali, hayattaki birçok geçiş türünü tanımlayabilse de, bu yazı özellikle mimarideki fiziksel geçiş alanlarına odaklanmaktadır. Bunlar iki ana şekilde anlaşılabilir.

Öncelikle, kelimenin tam anlamıyla, mekânsal tanımından bahsedelim. Eşik alanlar, iki yer arasında var olan fiziksel alanlardır. Mekânları birbirine bağlamak için tasarlanmışlardır ve genellikle birinden diğerine geçişi işaret eden eşikler görevi görürler. Eşik alanlar, işlevsel amaçları nedeniyle geçiş alanları olarak da bilinir. Koridorları, merdivenleri, yolları, köprüleri, tünelleri, bekleme alanlarını, servis güzergahlarını, tren istasyonlarını ve havaalanlarını örnek olarak düşünün. Bunlar hareketi kolaylaştırmak için vardır.

Bazen insanlar bu alanları geçici mekanlar olarak kullanırlar, örneğin tren istasyonunda buluşmak veya bir lobide toplanmak gibi. Ancak bu durumlarda bile amaç, nihayetinde başka bir yere gitmektir. Bu da bu alanların temelde geçişsel nitelikte olduğunu gösterir.

Geçiş için tasarlanmış, belirsiz alanlarda uzun süre kalmak huzursuzluğa neden olabilir. Bu rahatsızlık, bu alanların uzun süreli kalışlar için değil, geçiş halindeki insanlar için tasarlanmış olmasından kaynaklanabilir. Bununla birlikte, bu etkiyi en aza indirmenin yolları vardır ve bunları bu yazının başka bir bölümünde ele alacağız.

İkinci olarak, psikolojik ve algısal katman. Bu, basit işlevin ötesine geçerek, geçiş mekanlarının bizde nasıl bir his uyandırdığını açıklar. Bazı geçiş mekanları, tasarımları nedeniyle tuhaf ve davetsiz hissettirebilir. Örneğin, loş bir koridor veya boş bir otel lobisi.

Penceresiz, günün saatini anlayamadığınız mekanlar, özellikle bir çarpıklık hissi yaratabilir. Sanki sıkışıp kalmış ve zamanı takip edemezmişsiniz gibi hissedebilirsiniz. Ayrıca, dünyanın herhangi bir yerinde olabilecekmiş gibi bir izlenim de verirler. Bu tür yerler neredeyse kaçılmaz veya başka bir dünyaya aitmiş gibi, bambaşka bir boyutta var oluyormuş hissi uyandırabilir. Buna ek olarak, yalnızlık farkındalığınızı da artırabilirler.

Geçiş alanı, alışılmış bağlamlarının dışında karşılaşıldığında garip görünen tanıdık yerleri de tanımlayabilir. Bu ortamlar genellikle zaman ve amaç açısından askıda kalmış gibi görünür, nostalji uyandırır veya bir şeylerin ters gittiği hissini verir. Terk edilmiş bir alışveriş merkezi, ne olduğu ve ne olacağı arasında sıkışmış, belirsiz bir durumda donmuş gibi görünebilir.

Bu, ilk olarak Alman psikiyatrist Ernst Jentsch (1867-1919) tarafından 1906 tarihli "Zur Psychologie des Unheimlichen " (Tuhaflığın Psikolojisi Üzerine) adlı makalesinde psikolojide incelenen tuhaflık kavramıyla bağlantılıdır . Jentsch, tuhaflığı bir şeyin canlı mı yoksa cansız mı olduğunu bilmemek olarak tanımlamıştır. Avusturyalı nörolog Sigmund Freud (1856-1939) ise 1919 tarihli "Das Unheimliche " (Tuhaflık) adlı makalesinde bunu daha da genişletmiştir . Freud, tanıdık bir şeyin aniden garip veya korkutucu hissettirmesi durumunda tuhaflığın ortaya çıktığını, bunun genellikle bastırılmış anıları veya çocukluk korkularını geri getirmesinden kaynaklandığını savunmuştur. Gerçek ile hayal arasındaki çizgiyi bulanıklaştıran ikizler, tekrarlanan olaylar ve gerçeğe benzer figürler örnekleri vermiştir.

Geçiş bölgelerine diğer örnekler şunlardır:

Otel veya hastane koridorları
Arabasız bir otopark
Şafak vakti bomboş şehir sokakları
Gece geç saatlerde tren peronları
Fabrikalar, kaleler veya harabeler gibi terk edilmiş yapılar.
Afet sonrası bölgeler
Bazen bu iki fikir örtüşür. Bir havaalanı işlevsel anlamda her zaman geçiş alanı niteliğindedir, ancak gecenin bir yarısı sessiz olduğunda veya sessiz bir noktaya rastladığınızda garip bir şekilde boş ve gerçeküstü de hissettirebilir.

Geçiş alanlarının ortak özellikleri şunlardır:

Bir ara durum hissi
Boşluk veya insan varlığının yokluğu
Tanıdık mekanlar yabancı görünüyor.
İnce bir ürkütücülük veya esrarengiz bir atmosfer
Zamanın durduğu hissi
Belirsiz işlev
Mimari unsurların tekrarı
Gün ışığı ve manzara gibi dış etkenlerden izolasyon.
Sessizlik veya mekanik sesler
Orantısız görünen ölçek
Sınırda kalan mekanların her zaman bu özelliklerin hepsine aynı anda sahip olmadığını belirtmek önemlidir. Bir mekan, sadece yerleri birbirine bağladığı için veya zaman içinde askıda kalmış gibi hissettirdiği için ya da bazen her ikisi birden olduğu için sınırda kalmış olabilir.

Geçiş alanları, insanların binalar içinde nasıl hareket ettiğini, deneyimlediğini ve hissettiğini şekillendirdiği için büyük önem taşır. Genellikle sadece dolaşım alanı veya artakalan bölgeler olarak göz ardı edilseler de, bu alanlar bir yerle olan duygusal bağımızı derinden etkileyebilir.

Koridorlar, arka plandaki güzergahlar, bekleme alanları ve servis bölgeleri gibi mekanlara, mekan planlama şemalarında bile en başından itibaren ana işlevlere öncelik verildiği için genellikle minimum düzeyde önem verilir. Bu durum bazen uzun, loş veya kasvetli geçitler olarak sonuçlanır. Ancak bu geçiş alanları, personel, servis çalışanları ve yabancı binalarda hareket eden ziyaretçiler tarafından yoğun olarak kullanılır.

Geçiş alanları da duygular ve algı üzerinde güçlü bir etkiye sahiptir. Boş bir koridor ürkütücü bir his uyandırabilirken, bekleme alanı huzursuzluk veya sakinlik yaratabilir. Doğal ışık eklemek, daha sıcak malzemeler seçmek, net görüş hatları sağlamak veya yeşillik eklemek gibi küçük tasarım kararları, bu alanların nasıl hissettirdiğini önemli ölçüde değiştirebilir.

Geçiş alanları, hareket kolaylığını sağlamanın ötesinde, insanların nasıl hissettiklerini ve davrandıklarını da etkileyebilir. Mimarlıkta fenomenoloji gibi teoriler ve çevre psikolojisindeki araştırmalar, mimari tasarımın duygularımızı ve algılarımızı etkilediğini göstermektedir. Kötü tasarlanmış geçiş alanları huzursuzluk veya yalnızlık duygularına katkıda bulunabilirken, özenli tasarım bu alanlardan kısa bir geçişi bile davetkar ve destekleyici hissettirebilir.

Sadece halkı değil, binanın tüm kullanıcılarını da dikkate almak son derece önemlidir. Hizmet çalışanları, temizlik personeli ve bina bakım ekipleri, gizlenmiş veya ihmal edilmiş alanlar yerine verimli ve güvenli güzergahlara ve alanlara sahip olmayı hak ediyorlar.

Bu fikir, mimari görselleştirmeye kadar uzanıyor. İnsanlar ve çevreleriyle dolu görselleştirmeler yaşam ve hareket hissi verirken, boş sahneler belirgin bir geçiş hissi uyandırabilir. Tabii ki, bazı deneysel mimarlık üniversite projelerinde olduğu gibi, bunu iletmek istediğiniz durum bu değilse.

İyi tasarım, geçiş alanları da dahil olmak üzere bir binanın her bölümünün kullanıcı deneyimine katkıda bulunduğunu ve özenli bir şekilde ele alınmayı hak ettiğini kabul eder.

Mimari, teori ve kültürdeki çeşitli kavramlar, geçiş alanı fikriyle örtüşmektedir.

Geçiş veya ara mekanlar tasarlarken, ziyaretçilerden personele ve binaların işleyişine yardımcı olan diğer birçok kişiye kadar tüm kullanıcıların deneyimlerini göz önünde bulundurmak önemlidir. İşte düşüncelerinizi yönlendirecek bazı ipuçları:

Personel ve hizmet güzergahları açık, güvenli ve kullanımı keyifli mi? Yoksa insanlar hedeflerine ulaşmak için uzun, dolambaçlı yollardan mı geçmek zorunda kalıyorlar?
Geçiş alanları insanlara kendilerini rahat hissettiriyor mu?
Binanızdaki geçiş alanlarının davetkar bir atmosfere sahip olması için yeterli doğal ışık var mı? Çatı pencereleri veya dışarıya bakan pencereler ekleyebilir misiniz?
Yeşil veya mavi alanlar, sakinlik ve doğayla bağlantı kurma anları yaratmak için kullanılabilir mi?
Akustik bu mekanları nasıl etkiliyor? Sakinleştirici bir etki yaratacak kadar sessizler mi, yoksa yankılar ve mekanik gürültü rahatsızlık mı yaratıyor?
Binanızdaki geçiş alanlarının kalitesini artırmak için hangi malzemeleri ve yüzey kaplamalarını kullanabilirsiniz?
Yollar ve düzenler, her yetenek seviyesindeki insan için erişilebilir ve sezgisel mi?
Yönlendirme tabelaları ve işaretler açık ve tüm kullanıcıların binanızda güvenle dolaşmasına yardımcı oluyor mu?
Personel, yeşil çatılar veya bakım gerektiren diğer alanlar gibi özelliklere nasıl güvenli bir şekilde erişecek?
Geçiş alanları, benzersiz tasarım özellikleri olarak öne çıkma potansiyeline sahip mi, yoksa sessizce arka plana mı karışmalı?
Sonuç olarak, geçiş alanları sonradan düşünülmüş bir şey olarak ele alınmamalıdır. Dikkatli bir tasarıma sahip olmaları gerekir, böylece onları kullanan herkes için, kısa süreliğine bile olsa, fayda sağlarlar. İster geç saatlere kadar çalışan bir temizlikçi, ister uçuşunu kaçırmış bir yolcu, isterse sessiz bir koridorda yolunu bulmaya çalışan biri olsun, bu kullanıcılar saygı duyulduklarını, güvende olduklarını ve önemsendiklerini hissettikleri alanları hak ediyorlar. İyi tasarım, kimsenin görünmez olmamasını ve bir binanın her bölümünün genel deneyime olumlu katkıda bulunmasını sağlar.